Content

24 krajcary czy ćwierćtalar?

Ryszard Miller, Dariusz Ejzenhart

PDF

Jednym z wielu skutków wybuchu wojny trzydziestoletniej (1618-1648) było poszukiwanie środków na jej prowadzenie. Stąd też na początku lat 20-tych XVII wieku w mennictwie śląskim – podobnie jak i na terenie większości ziem znajdujących się we władztwie habsburskim – pojawia się nowy rodzaj pieniądza. Jest to srebrna moneta o nominale 24 krajcarów i w momencie wprowadzenia jej do obiegu o wartości 1/3 talara. Początkowa wartość monety 24-krajcarowej bardzo szybko spada: wg ordynacji z 15.08.1619 r.: 7,974 g. srebro próby 625, wg ordynacji z 08.10.1619 r.: 7,853 g. srebro próby 593, wg ordynacji z 23.12.1621 r.: 5,053 g. srebro próby 2811. Wojna trzydziestolenia oraz związane z nią zjawiska spekulacyjne wywołały inflację, która zakończyła się załamaniem kursu pieniądza przede wszystkim w Niemczech oraz na Śląsku (tzw. Kipper- und Wipperzeit). Dopiero w grudniu 1623 r. przeprowadzona została reforma monetarna, która przywróciła standardy monetarne i radykalnie zdewaluowała monety inflacyjne (np. kurs monety 24-krajcarowej ustalony został na 3 krajcary).

W latach 1621-1623 popularne 24-krajcarówki bite są m.in. w księstwie legnicko-brzesko-wołowskim przez braci Jana Chrystiana i Jerzego Rudolfa panujących wspólnie od roku 1605, a następnie od roku 1621, jako samodzielni książęta brzeski i legnicki.

Na szczególną uwagę zasługują odmiany monet 24-krajcarowych oraz monet o nominale ¼ talara bitych w Księstwie Legnickim. Emisję monety o nominale 24 krajcarów Jerzego Rudolfa Legnickiego (1621-1652) charakteryzuje różnorodność odmian stempli wynikająca z jej bicia w różnych mennicach (Chojnów, Legnica, Wołów), ale także powszechny brak standardów w zakresie stosowanej średnicy (od 28,2mm do 31,0mm) oraz wagi bitej monety (od 3,52 g. do 5,84 g.)2. Podobnie ma się rzecz z monetą ćwierćtalarową, której rzeczywista średnica (od 29,5 mm do 30,2 mm) oraz waga (od 5,08 g. do 6,79 g.)3 bardzo często odbiegają od ustaleń cesarskiej ordynacji menniczej, ustalającej w roku 1619 jej wagę na 7,305 g. srebra próby 8884. O ile rozróżnienie podstawowych odmian monet Jerzego Rudolfa można znaleźć w opracowaniach Kopickiego5 czy Friedensburga i Segera6, to jednak z powodu podobieństwa stempli używanych do bicia obu typów tej monety oraz częsta zbieżność ich wagi i średnicy mogą budzić uzasadnione wątpliwości, co do nominału, z jakim tak naprawdę mamy do czynienia. Pytanie to jest o tyle zasadne, iż w okresie dukatowo-talarowym siła nabywcza pieniądza wynikała z wartości zawartego w nim kruszcu – niezależnie od faktu, czy określona moneta bita była stemplem „typowym“ dla np. innego nominału.

Nie tylko podobieństwo stempli monet 24-krajcarowych i ćwierćtalarowych oraz podobne ich wagi mogą powodować kłopot z jednoznaczną ich kwalifikacją do danego typu. Także wymienione powyżej opracowania Friedensburga i Segera oraz Kopickiego, poprzez różnice w klasyfikacji tych monet nie ułatwiają tego zadania.

Edmund Kopicki zarówno w tomie VIII Katalogu jak i w Ilustrowanym skorowidzu nie notuje odmian monety 24-krajcarowej Jerzego Rudolfa Legnickiego bez oznaczonego na niej nominału (24), klasyfikując je jako monety o nominale ¼ talara (odpowiednio w Katalogu poz.: 214-216, 226-227 i 243 oraz w Ilustrowanym skorowidzu poz.: 5262-5275). W katalogu podana jest również dla tej monety waga 7,2 g. i średnica 29-31 mm.7

Z kolei Friedensburg i Seger podają w przypadku monet Jerzego Rudolfa trzy odmiany bez oznaczonego nominału (24): pod poz. 1621 moneta 24-krajcarowa sygnowana na rewersie inicjałami A – K (A. Kraumann, mennica nieokreślona), pod poz. 1668 moneta 24-krajcarowa sygnowana na rewersie inicjałami M – T (Marek Taubner, mennica Chojnów) oraz pod poz. 1689 moneta 24-krajcarowa sygnowana na rewersie znakiem lilijka (mennica Legnica). W tym opracowaniu nie są jednak podane dane metryczne tych monet.

image

¼ talara 1621, mennica nieokreślona, Ø 30-30,3 mm, 5,08 g.
Kop.5263, FuS.1621 (jako 24-krajcary)

image

¼ talara 1621, mennica Chojnów, Ø 29,5-30,2 mm, 6,47 g.
Kop.5264, FuS.1668 (jako 24-krajcary)

image

¼ talara 1621, mennica Legnica, Ø 29,5-30mm, 6,10g
Kop.5269, FuS.1689 (jako 24-krajcary)

Próbę najbardziej prawdopodobnej klasyfikacji monet ćwierćtalarowych i 24-krajcarowych bitych w latach 1621-1623 przez Jerzego Rudolfa Legnickiego można przeprowadzić drogą analizy danych metrycznych reprezentatywnych ilości monet danego typu. Analiza taka wykazuje, że średnia waga monety o nominale ¼ talara z roku 1621 wynosi 5,88 g., natomiast średnia jej średnica wynosi 29,9 mm8. W przypadku monety o nominale 24 krajcarów bitej w latach 1621-1622, jej średnia waga wynosi 4,13 g., natomiast średnica 29,3 mm9.

image

24 krajcary 1622, mennica nieokreślona, Ø 29-29,5 mm, 4,09 g.
Kop. –, FuS.1637

image

24 krajcary 1622, mennica Legnica, Ø 29,5-30 mm 3,58 g.10
Kop. –, FuS.1693

image

24 krajcary 1622, mennica nieokreślona, Ø 29 mm, 3,92 g.
Kop. –, FuS.1639

Powyższa analiza jednoznacznie wskazuje, że obok monet o nominale ¼ talara, na których w odróżnieniu od popularnych 24-krajcarówek nie był umieszczany nominał (24), w powszechnym obiegu pieniężnym funkcjonowały również nie zawierające oznaczenia nominału krajcary.

Analizując dane metryczne obu rodzajów opisywanych monet należy także zauważyć, iż wśród monet bitych od roku 1622 w Księstwie Legnickim, na których brak jest oznaczenia nominału, z wyjątkiem tylko jednego przypadku11 nie stwierdzono w badanym materiale źródłowym występowania monet, których waga przekroczyłaby 5,00 g. (jak wykazano powyżej, najniższa, stwierdzona waga monety o nominale ¼ talara z roku 1621 wynosiła 5,08 g.). Na tej podstawie można domniemywać, iż od roku 1622 moneta ćwierćtalarowa została wyparta przez popularną 24-krajcarówkę. Wyjątkiem od tej zasady były monety tego nominału bite już wyłącznie charakterystycznym, całkowicie odmiennym od krajcarowego stemplem (zob.: Kop.5271-527312, 528313 i odpowiednio FuS.1631-1632, 1655).

  1. Cejnek J., Österreichische, Ungarische, Böhmische und Schlesische Münzprägung von 1519-1705 und 1705-1935, Wien 1935, str. 92.
  2. Dane metryczne dla egzemplarzy badanych przez autorów.
  3. Dane metryczne dla egzemplarzy badanych przez autorów.
  4. J. Cejnek – j.w.
  5. Kopicki E., Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych, tom VIII, cz. 1, Warszawa 1982, Kopicki E., Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, Warszawa 1995.
  6. Friedensburg F., Seger H., Schlesiens Münzen und Medaillen der neueren Zeit, Breslau 1901.
  7. Podana w Katalogu E. Kopickiego dla monet 24-krajcarowych waga i średnica, to odpowiednio 5,1g i 29-30mm.
  8. Na podstawie danych metrycznych 10-ciu egzemplarzy.
  9. Na podstawie danych metrycznych 50-ciu egzemplarzy, w tym 10 egzemplarzy z roku 1622 bez oznaczenia nominału i 1 egzemplarz bez oznaczenia daty.
  10. Ilustracja: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, aukcja nr 37, poz. 644.
  11. ¼ talara 1622, mennica Legnica, Ø 29,2-29,8 mm, 5,60 g. (Kop.5275); prawdopodobnie emisja z pierwszych miesięcy 1622 r. zastąpiona już w następnych miesiącach emisją monet 24-krajcarowych.
  12. Na rewersie tarcza herbowa z klejnotami.
  13. Moneta wybita z okazji śmierci Zofii Elżbiety.

Cejnek J., Österreichische, Ungarische, Böhmische und Schlesische Münzprägung von 1519-1705 und 1705-1935, Wien 1935, str. 92.

Dane metryczne dla egzemplarzy badanych przez autorów.

Kopicki E., Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych, tom VIII, cz. 1, Warszawa 1982, Kopicki E., Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, Warszawa 1995.

Friedensburg F., Seger H., Schlesiens Münzen und Medaillen der neueren Zeit, Breslau 1901.

Podana w Katalogu E. Kopickiego dla monet 24-krajcarowych waga i średnica, to odpowiednio 5,1g i 29-30mm.

Na podstawie danych metrycznych 10-ciu egzemplarzy.

Na podstawie danych metrycznych 50-ciu egzemplarzy, w tym 10 egzemplarzy z roku 1622 bez oznaczenia nominału i 1 egzemplarz bez oznaczenia daty.

Ilustracja: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, aukcja nr 37, poz. 644.

¼ talara 1622, mennica Legnica, Ø 29,2-29,8 mm, 5,60 g. (Kop.5275); prawdopodobnie emisja z pierwszych miesięcy 1622 r. zastąpiona już w następnych miesiącach emisją monet 24-krajcarowych.

Na rewersie tarcza herbowa z klejnotami.

Moneta wybita z okazji śmierci Zofii Elżbiety.


Content Up