Content

Pieniądz zastępczy Ziębic 1918-1923

Dariusz Ejzenhart (artykuł opublikowany we Wrocławskich Zapiskach Numizmatycznych nr 2/2008)

PDF

Wybuch I Wojny Światowej w znaczny sposób zachwiał obiegiem pieniądza w państwach w niej uczestniczących, szczególnie zaś na obszarze Cesarstwa Niemieckiego, a tym samym wchodzącego w jego skład Śląska. Zawieszenie wymienialności pieniądza na złoto nie tylko poderwało zaufanie do pieniądza papierowego, ale również spowodowało zniknięcie z rynku najpierw monety złotej i srebrnej, a w dalszej kolejności także monety bilonowej. Brak w obiegu pieniądza zdawkowego musiał spowodować paraliż handlu oraz uniemożliwić dokonywanie jakichkolwiek innych drobnych płatności. Sytuacja taka wymusiła nie tylko na władzach lokalnych, ale również na większych przedsiębiorstwach prywatnych konieczność emisji pieniądza zastępczego. Tak więc w latach 1916-1923 tylko na Dolnym Śląsku moneta zastępcza oraz zastępcze bony pojawiają się w przeszło 100 miejscowościach i emitowane są w setkach odmian i wielotysięcznych nawet nakładach – nie rzadko bez zezwolenia władz państwowych (oficjalnego emitenta), ale za to przy ich milczącym przyzwoleniu.

Od jesieni 1923 r. lokalny pieniądz zastępczy na Śląsku wypiera z rynku rentenmarka oraz rentenpfennig wprowadzone do obiegu przez Bank Kredytowy Rzeszy (Rentenbank)1.

Od roku 1918 moneta zastępcza emitowana jest również w położonym na obszarze Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich mieście Ziębice (niem. Münsterberg), stanowiącym bramę Dolnego Śląska od strony Opolszczyzny. Emitowany w latach 1918-1923 pieniądz zastępczy Ziębic można podzielić na trzy główne grupy, tj.:

Niniejsze opracowanie poświęcone zastępczym monetom, żetonom2 oraz bonom ma na celu przedstawienie – i to tylko na przykładzie jednej miejscowości – jak bardzo obszernym i ciekawym, a zarazem wymagającym jeszcze wielu badań i systematyzacji jest temat pieniądza zastępczego.

Pierwszą grupę monet zastępczych Ziębic stanowią emitowane przez Miejską Kasę Oszczędności monety lokalne o nominałach: 10 fenigów z roku 1918, 1919 i 1921 (żelazo, Ø20-20,5mm, Paszkiewicz3 88.2.2. – 88.2.4., ilustr.1), 25 fenigów z roku 1918 i 1921 (żelazo, tarcza 8-boczna h25,5mm, Paszk.88.2.7. – 88.2.8., ilustr.2) i 50 fenigów z roku 1918 i 1921 (żelazo, Ø25,5mm, Paszk.88.2.9. – 88.2.10., ilustr.3). Wybite one zostały w norymberskiej firmie Ludwiga Christopha Lauera w nakładach4 od 20.400 do 73.350 egzemplarzy5.

Na awersie tych monet widnieje w obwódce perełkowej herb miasta Ziębic w kartuszu (na wzgórzu kościół o 2-ch bocznych wieżach, nad lewą wieżą księżyc, nad prawą wieżą gwiazda), pod którym umieszczony jest napis SPARMARKE (żeton oszczędnościowy) oraz data. Na rewersie natomiast w obwódce perełkowej widnieje nominał (liczba, ale bez określenia jednostki fenig) oraz w otoku napis STADTSPARKASSE • MÜNSTERBERG SCHLES. (Miejska Kasa Oszczędności • Ziębice Śląsk).

image

ilustr. 1

image

ilustr. 2

image

ilustr. 3

Do grupy monet wyemitowanych przez Miejską Kasę Oszczędnościową Ziębic należą również bardzo ciekawe aluminiowe żetony o nominale 50 fenigów z roku 1921 (na monetach brak daty emisji). Na awersie tych żetonów widnieje w obwódce perełkowo-sznurowej napis SPARMARKE 50 PFENNIG oraz w otoku STÄDISCHE SPARKASSE • MÜNSTERBERG. Na rewersie, natomiast w obwódkach perełkowych napis informacyjno-reklamowy w 8 różnych odmianach:

WERTSACHEN SICHERE MAN GEGEN EINBRUCHS DIEBSTAHL DURCH VERWAHRUNG IN UNSERER STAHLKAMMER
RZECZY WARTOŚCIOWE ZABEZPIECZAJ PRZED KRADZIEŻĄ PRZEZ PRZECHOWYWANIE ICH W NASZYM SKARBCU

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.12.)

ZAHLE BARGELDLOS DURCH SCHECK ODER ÜBERWEISUNG
PŁAĆ BEZGOTÓWKOWO CZEKIEM LUB PRZEKAZEM

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.13., ilustr.4)

SPAREINLAGEN WERDEN BEI TÄGLICHER VERZINSUNG JEDERZEIT ANGENOMMEN
WKŁADY OSZCZĘDNOŚCIOWE PRZYJMUJEMY W KAŻDYM CZASIE Z DZIENNYM OPROCENTOWANIEM

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.14., ilustr.5)

WERTPAPIERE ÜBERGEBE MAN DER SPARKASSE ZUR VERWAHRRUNG UND VERWALTUNG
PAPIERY WARTOŚCIOWE PRZEKAŻ KASIE OSZCZĘDNOŚCI NA PRZECHOWANIE I DO ZAWIADYWANIA

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.15., ilustr.6)

DARLEHNE GIBT DIE SPARKASSE AUF HŸPOTHEK GEGEN PFAND ODER GEGEN BÜRGSCHAFT
POŻYCZKI UDZIELA KASA OSZCZĘDNOŚCI NA HIPOTEKĘ POD ZASTAW LUB ZA PORĘKĄ

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.16., ilustr.8)

REISE OHNE BARGELD MIT REISE KREDIT BRIEF „ROB“
ZAMIAST Z GOTÓWKĄ PODRÓŻÓJ Z LISTEM KREDYTOWYM „ROB“ (CZEKIEM PODRÓŻNYM „ROB”)

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.17., ilustr.7)

DER AN- UND VERKAUF VON WERT- PAPIEREN WIRD VON DER SPARKASSE KULANT • VERMITTELT
KASA OSZCZĘDNOŚCI POŚREDNICZY W SPSÓB BIEGŁY PRZY ZAKUPIE I SPRZEDAŻY PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.18.)

SPARE IN DER ZEIT SO HAST DU IN DER NOT
OSZCZĘDZAJ GDY NA TO PORA, WTEDY MIEĆ BĘDZIESZ GDY BĘDZIESZ W POTRZEBIE6

(aluminium, Ø24mm, Paszk.88.2.19.)

image

ilustr. 4

image

ilustr. 5

image

ilustr. 6

image

ilustr. 7

Monety te zostały zaklasyfikowane przez B. Paszkiewicza jako monety lokalne, ale trudno zgodzić się z taką tezą. Niezależnie od specyficznego, reklamowego charakteru tych „monet” fakt, iż wybite one zostały pod szyldem miejskiej kasy oszczędnościowej oraz opatrzone zostały nazwą SPARMARKE, a także - w odróżnieniu od monet bitych przez oficjalnych emitentów (np. mennice) - nie umieszczono na nich daty wybicia, wskazywałby jednoznacznie, że w tym przypadku mamy do czynienia z żetonami oszczędnościowymi lub co najwyżej żetonami płatniczymi.

Również i te żetony wykonane zostały w norymberskiej firmie Lauer w łącznym nakładzie 81.025 sztuk.

Na zakończenie opisu tych ciekawych żetonów należy dodać, że nie zostały one wybite wyłącznie w celu reklamowym, czy też kolekcjonerskim. Świadczy o tym egzemplarz przedstawiony na ilustracji poniżej, którego stan zachowania wskazuje na duży stopień zniszczenia wywołany intensywnym obiegiem na rynku, a także wycofaniem go z obiegu (więc musiał się w nim znajdować) poprzez wybicie pośrodku prostokątnego otworu7.

image

ilustr. 8

Do kolejnej grupy monet zastępczych Ziębic należą – ze względu na wyjątkowe walory estetyczne bardzo popularne i poszukiwane przez kolekcjonerów – wyemitowane przez Magistrat Miasta lokalne monety porcelanowe. Już na wstępie konieczna jest podstawowa uwaga, a mianowicie, iż była to brązowa nieszkliwiona porcelana, czyli tzw. biskwit8. Monety te emitowane były w latach 1921-1922, w nominałach 10, 20, 25 i 50 fenigów oraz 1, 2, 5 i 10 marek.

Na awersie wszystkich ziębickich „porcelanek” widniał umieszczony w trójkącie herb miasta oraz napis w otoku MÜNSTERBERG / SCHLES (Ziębice / Śląsk). Dodatkowo na monetach 1, 2, 5 i 10 marek trójkąt, w którym umieszczony jest herb, ozdobiony jest na ścianach bocznych promieniami, a pod trójkątem widnieje nominał.

Na rewersie monet 10 fenigowych pod liczbą 10 widnieje gałązka dębu z trzema żołędziami (Ø19mm, b.n.9, b.d.10 – z roku 1921, Paszk.88.1.3., ilustr.9).

Na rewersie monet 20 fenigowych pod liczbą 20 widnieją dwie gałązki winogron (Ø22mm, b.n., b.d. – z roku 1921, Paszk.88.1.5., ilustr.10).

Na rewersie monet 25 fenigowych pod liczbą 25 widnieją dwa kłosy (Ø24mm, b.n., b.d. – z roku 1921, Paszk.88.1.7., ilustr.11).

Na rewersie monet 50 fenigowych pod liczbą 50 widnieje śpiący wśród winogronowych krzewów Bachus11 (Ø27mm, b.n., b.d. - z roku 1921, Paszk.88.1.9. ilustr.12).

Na rewersie monet 1-markowych widnieje szczyt heraldycznego kościoła z gwiazdą i księżycem po bokach12, a nad nim data 1922 (Ø28mm, Paszk.88.1.10., ilustr.13).

Na rewersie monet 2-markowych widnieje orzeł śląski bez przepaski na piersiach13, a nad nim data 1922 (Ø31mm, Paszk.88.1.12., ilustr.14).

Na rewersie monet 5-markowych widnieje stojąca postać księcia w zbroi, z mieczem i tarczą oraz po jego bokach – w otoku napis HERZOG / BOLKO14 (Ø37mm, b.d. – z roku 1922, Paszk.88.1.14., ilustr.15).

Na rewersie monet 10-markowych widnieje stojąca postać księcia w zbroi, z kopią i mieczem, po jego bokach gwiazdy oraz w otoku napis HERZOG / KARL15 (Ø42mm, b.d. – z roku 1922, Paszk.88.1.16., ilustr.16).

image

ilustr. 9

image

ilustr. 10

image

ilustr. 11

image

ilustr. 12

image

ilustr. 13

image

ilustr. 14

image

ilustr. 15

image

ilustr. 16

O faktycznym obiegu tych monet – zwłaszcza nominałów 1, 2, 5 i 10-markowych – należy wątpić ze względu na kruchość materiału użytego do ich produkcji16. Były to także monety o najwyższych i niespotykanych w innych śląskich miejscowościach nominałach, a także jako jedyne na Śląsku, przedstawiające na rewersie motywy historyczne17. O ich typowo kolekcjonerskim charakterze może świadczyć również przedstawiona na kolejnej ilustracji jedna z występujących odmian monety o nominale 10 marek z roku 1922 (b.d.), zdobiona złoceniem (Paszk.88.1.16.e), ilustr.17).

Podobne złocenia w różnych układach graficznych spotykamy także na monetach o nominałach 1, 2 i 5 marek. Jest więc oczywistym, że te niezwykle piękne i wyjątkowo rzadkie monety są tak poszukiwane przez kolekcjonerów.

image

ilustr. 17

Opisane powyżej monety wykonane zostały przez Staatliche Porzellan Manufaktur Meissen (Państwową Manufakturę Porcelany w Miśni), stąd wszystkie ich rodzaje opatrzone są na rewersie miśnieńskim znakiem firmowym18. Nakłady, w jakich wyemitowano tą serię monet wynosiły od 5.000 egz. w przypadku monety o nominale 5 marek19, aż do 49.500 egz. w przypadku monet o nominale 25 fenigów.

Obok opisanych powyżej monet w roku 1921 Magistrat Miasta Ziębic emituje również honorowane przez Miejską Kasę Oszczędności – bez wątpienia o charakterze typowo kolekcjonerskim – papierowe bony o nominałach 10, 25 oraz 50 fenigów (ilustr.18, 19 i 20).

Na stronie głównej bonu o nominale 10 fenigów (b.n.) w ozdobnych ramkach umieszczono napisy20: górą gotykiem Münsterberg Schl. (Ziębice Śląsk), niżej na tle herbu miasta napis w czterech wierszach Dieser Gutschein wird von der städtischen / Sparkasse in Zahlung genomenn. / Münsterberg. Schl, Den 19. April 1921 / Der Magistrat (Niniejszy bon Miejska Kasa Oszczędności zalicza na poczet zapłaty / Ziębice Śląsk, dnia 19 kwietnia 1921 / Magistrat). Pod napisem dwa nieczytelne podpisy. W prawym i lewym dolnym rogu nominał 10.

Na stronie odwrotnej bonu o nominale 10 fenigów w ozdobnych ramkach w lewym górnym rogu widnieje herb Śląska w kartuszu (czarny orzeł z przepaską na piersi), natomiast w prawym górnym rogu herb Ziębic w kartuszu. W części centralnej starzec i młodzieniec w polu, na tle promieni zachodzącego słońca. Po bokach pod herbami sentencja UND WENN DAS LEBEN KÖSTLICH GEWESEN, – SO IST ES MÜCHE UND ARBEIT GEWESEN (JEŻELI ŻYCIE BYŁO WSPANIAŁE, – TO BYŁ NIM TRUD I PRACA); (tło żółte, napisy i zdobienia czarno-szare, znak wodny, 50x80mm, Grabowski/Mehl21 918.1).

Na stronie głównej bonu o nominale 25 fenigów (b.n.) w ozdobnych ramkach: po lewej stronie katedra i pod nią początek sentencji JN SCHWEREN ZEITEN (W TRUDNYCH CZASACH ...), po prawej stronie na tle czerwonej cyfry 25 napis w ośmiu wierszach Dieser Gutschein wird von der städtischen / Sparkasse in Zahlung genomenn. / Münsterberg. Schlesien, Den 19. April 1921 / Der Magistrat (tłumaczenie jw.). Pod ww. napisem dwa nieczytelne podpisy.

Na stronie odwrotnej bonu o nominale 25 fenigów w ozdobnych ramkach po bokach na owalnych tarczach herby Śląska i Ziębic, w środku ilustracja przedstawiająca chłopa siedzącego na pługu na tle promieni zachodzącego słońca, rozdzielająca napis – zakończenie sentencji NUR NICHT VERZWEIFELN (...TYLKO NIE ROZPACZAĆ); (tło szare, znak wodny, 50x80mm, Grabowski/Mehl jw.).

Na stronie głównej bonu o nominale 50 fenigów (b.n.) w ozdobnych ramkach: po lewej stronie herb Ziębic w kartuszu, po prawej stronie na tle czerwonej cyfry 50 napis w ośmiu wierszach Dieser Gutschein wird von der städtischen / Sparkasse in Zahlung genomenn. / Münsterberg. Schl, Den 19. April 1921 / Der Magistrat (tłumaczenie jw.). Pod ww. napisem dwa nieczytelne podpisy.

Na stronie odwrotnej bonu o nominale 50 fenigów w ozdobnych ramkach panorama miasta, pod nią napis gotykiem Münsterberg i. Schl. (Ziębice na Śląsku); (tło oliwkowe, znak wodny, 50x80mm, Grabowski/Mehl jw.).

image image

ilustr. 18

image image

ilustr. 19

image image

ilustr. 20

W roku 1923 Magistrat emituje bony inflacyjne. Opisane zostały one w katalogu Kellera22, jednakże w bardzo ogólnikowy sposób23:

Zarówno w przypadku bonów kolekcjonerskich, jak i w przypadku bonów inflacyjnych Ziębic nie jest znane miejsce ich druku, jak i wielkość emisji.

Ostatnią grupą zastępczych monet miasta Ziębic, są monety i żetony wydawane przez prywatnych emitentów, tj.: browary ziębickie (MÜNSTERBERGER BRAUHAUS oraz MÜNSTER- BERGER BRAUEREI), browar Kirchnera (KIRCHNER BRAUEREI), browar miejski (STADT- BRAUEREI), fabrykę konserw CARL SEIDEL & C° oraz cukrownię (ZUCKERFABRICK).

Emitowany przez MÜNSTERBERGER BRAUEREI pieniądz zastępczy wybity był w nominałach 5, 10 oraz 50 fenigów i został zaklasyfikowany przez Borysa Paszkiewicza jako moneta płatnicza. Niestety opracowania na temat monet ziębickich są w tym przypadku ograniczone tylko do nieprecyzyjnych opisów, które niejednokrotnie są także odmienne w różnych opracowaniach:

Nie tylko z opisu, ale także z ilustracji znana jest moneta o nominale 10 fenigów (b.d.) wyemitowana przez Münsterberger Brauchaus. Na jej awersie widnieje w otoku otoczony obwódką z perełek napis MÜNSTERBERGER BRAUHAUS rozdzielony u dołu gwiazdką, pośrodku liczba 10 w obwódce z perełek. Na rewersie duża liczba 10 w obwódce z perełek (cynk, tarcza 8-boczna h 20,8mm, Paszk.--, Sikorski str.5, poz.1, ilustr.21).

image

ilustr. 21

Kolejną odmianą pieniądza zastępczego emitowanego przez jeszcze jeden browar jest żeton zastawny o nominale 20 fenigów (b.d.) wyemitowany przez browar Kirchnera. Na jego awersie, w obwódce perełkowej umieszczony jest napis w dwóch poziomych wierszach KIRCHNER BRAUEREI, nad nim i pod nim sześcioramienne gwiazdki, dolna większa (Gwiazda Dawida?), dołem napis MÜNSTERBERG. Na rewersie w obwódce perełkowej liczba 20 oraz napis FLASCHENPFAND (zastawny) i rozeta (cynk, tarcza 8-boczna h24mm, Paszk.--, Sikorski str.4 poz.1, ilustr.2228). Żetony browaru Kirchnera wykonane zostały przez firmę L. Ch. Lauer w nieznanym nakładzie.

image

ilustr. 22

Ile rodzajów żetonów wydaje browar miejski w Ziębicach? Według Borysa Paszkiewicza jest to jeden rodzaj żetonu płatniczego o nominale 5 (fenigów?, b.d.). Na jego awersie widnieje napis STADTBRAUEREI MÜNSTERBERG. Na rewersie cyfra 5 (aluminium, Ø20,5mm, Paszk.88.6.1.) Z kolei Bogumił Sikorski podaje aż trzy ich rodzaje:

Wg opracowań źródłowych fabryka konserw CARL SEIDEL & Cº wyemitowała cztery rodzaje żetonów, tj.:

image

ilustr. 23

image

ilustr. 24

image

ilustr. 25

O tym, jak jeszcze niezbadanym do końca tematem jest pieniądz zastępczy Ziębic świadczą nieopisane dotychczas w literaturze przedmiotu dwa rodzaje żetonów zastępczych, wyemitowanych przez fabrykę konserw CARL SEIDEL & Cº.

Żeton płatniczy (moneta płatnicza?) 30 (fenigów?, b.d.). Na awersie ozdobna rozeta w obwódce perełkowej, w otoku napis CARL SEIDEL & Cº • MÜNSTERBERG. Na rewersie w obwódce perełkowej liczba 30 (miedź, Ø25mm, Paszk.--, Sikorski --, ilustr.26)30.

Żeton płatniczy b.n., b.d. Na awersie ozdobna rozeta w obwódce perełkowej, w otoku napis CARL SEIDEL & Cº • MÜNSTERBERG. Na rewersie firmowy znak cSc w obwódce perełkowej, kontrasygnowany 151 S E (mosiądz, Ø25mm, Paszk.--, Sikorski --, ilustr.27)31.

image

ilustr. 26

image

ilustr. 27

Także opisywany w literaturze przedmiotu jest tylko jeden rodzaj monety wyemitowanej przez cukrownię w Ziębicach (ZUCKERFABRICK), tj. moneta płatnicza o nominale 15 (fenigów?, b.d.). Na awersie w obwódce perełkowej widnieje liczba 15, w otoku rozdzielony gwiazdkami napis ZUCKERFABRICK / MÜNSTERBERG. Na rewersie tylko obwódka perełkowa (mosiądz, Ø23mm, Paszk.88.7.3., Sikorski str.20-21, poz.1).

Zarówno nakłady, jak i miejsca wybicia żetonów i monet emitowanych przez MÜNSTERBERGER BRAUHAUS, MÜNSTERBERGER BRAUEREI, STADTBRAUEREI, CARL SEIDEL & C° oraz ZUCKERFABRICK nie są znane.

Jak obrazuje niniejsze opracowanie – pomimo iż opisuje monety oraz bony nie tak odległe w emisji, bo liczące niespełna 100 lat, a więc środki płatnicze współczesne – nie jest możliwym jednoznaczne ustalenie pełnego katalogu pieniądza zastępczego choćby dla jednej tylko, niewielkiej przecież miejscowości, co wskazuje również na konieczność prowadzenia dalszych, stałych badań w tym temacie.

Zapewne jeszcze niejednokrotnie kolekcjonerzy i badacze pieniądza zastępczego znajdą ciekawe, nienotowane dotychczas jego odmiany, a wśród nich także odmiany monet lub banknotów ziębickich32, wzbogacając i rozszerzając wiedzę na ten temat.

  1. Andrzej Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Łódź 1994, str. 254.
  2. W opracowaniu pominięto opisy i ilustracje monet i żetonów zakwalifikowanych w literaturze jako próbne.
  3. Borys Paszkiewicz, Monety zastępcze Śląska, Kłodzka i Wschodnich Łużyc 1800-1960, Warszawa 1984.
  4. Borys Paszkiewicz, Monety zastępcze Śląska ..., str. 108-109.
  5. Andrzej Mikołajczyk w Leksykonie ... (str. 341) podaje dla monety 10 fenigów z roku 1919 nakład 425.000 egz. Ponieważ liczba ludności Ziębic nie przekraczała w tym okresie 9.000 osób, tak wysoki nakład jednego tylko nominału dla monety o lokalnym zasięgu wydaje się nieprawdopodobny.
  6. Tłumaczenia z języka niemieckiego Iwo Kuczyński.
  7. Perforacja monet wycofywanych z obiegu była powszechnie stosowana w I poł. XX w.: Józef A. Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Ossolineum 1990, str. 283. Autor opracowania spotkał się trzema przypadkami takiego typu perforacji monet Stadtsparkasse Münsterberg (każdy egzemplarz znajdował się w innym zbiorze).
  8. Biskwit – nie szkliwiona ceramika wypalana jednokrotnie (lub celem uzyskania większej odporności dwukrotnie) w temperaturze 920-980°C.
  9. b.n. – moneta bez nazwy nominału.
  10. b.d. – moneta bez daty emisji.
  11. Bachus, rzymski bożek wina i bujności żywotnych sił natury.
  12. Rewers wzorowany na pieczęci miejskiej z roku 1366.
  13. Rewers wzorowany na pieczęci miejskiej z roku 1292.
  14. Książe Bolko (Bolesław) II Ziębicki (1312-1322-1341).
  15. Książe Karol I Podiebradowicz (1498-1536).
  16. Seweryn Knape, Monety porcelanowe na Ziemiach Zachodnich, BN 2/1965, str. 29.
  17. Dariusz Ejzenhart, Motywy historyczne na zastępczych monetach Ziębic, GROSZ 115/2008
  18. Dwie skrzyżowane szable.
  19. Władysław Skrzęta, Porcelanowe monety miast polskich, BN 1/1974. Według Bogumiła Sikorsiego 5100 egz., w tym odmiany ze złoceniami 200-500 egz.: w Śląskie monety zastępcze, Piła 1998, T.VIII, str. 11.
  20. Tłumaczenia z języka niemieckiego Iwo Kuczyński.
  21. Hans Grabowski, Manfred Mehl, Deutsches notgeld Band 1-2 Deutsche Serienscheine 1918-1922, Gietl Verlag 2003.
  22. Alfred Keller, Das notgeld der deutschen Inflation 1922-1923, München 1975.
  23. Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.
  24. Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.
  25. Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.
  26. Wiesław Lesiuk, Pieniądz zastępczy na Śląsku 1914-1929, Wrocław 1971.
  27. Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.
  28. Wszystkie egzemplarze opisywanego żetonu, do których udało się dotrzeć autorowi w trakcie przygotowywania niniejszego opracowania są w bardzo złym stanie zachowania.
  29. Borys Paszkiewicz notuje również odmianę z puncą 3 na rewersie na literze S (Monety zastępcze Śląska ..., str. 111).
  30. Moneta nienotowana w opracowaniach źródłowych, spotykana na rynku kolekcjonerskim.
  31. Charakter kontrasygnaty oraz wykonany otwór mogą w tym przypadku świadczyć o późniejszym wykorzystywaniu tych żetonów w innym charakterze i przez inną firmę.
  32. W roku 2007 na aukcji internetowej organizowanej przez portal Allegro wystawiona została 50-fenigowa moneta zastępcza z roku 1918, której awers wybity został stemplem właściwym dla monet zastępczych Strzelina (Paszk.65.1.3.), natomiast rewers wybito stemplem monety zastępczej Ziębic (Paszk.88.2.9.).

Andrzej Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Łódź 1994, str. 254.

W opracowaniu pominięto opisy i ilustracje monet i żetonów zakwalifikowanych w literaturze jako próbne.

Borys Paszkiewicz, Monety zastępcze Śląska, Kłodzka i Wschodnich Łużyc 1800-1960, Warszawa 1984.

Borys Paszkiewicz, Monety zastępcze Śląska ..., str. 108-109.

Andrzej Mikołajczyk w Leksykonie ... (str. 341) podaje dla monety 10 fenigów z roku 1919 nakład 425.000 egz. Ponieważ liczba ludności Ziębic nie przekraczała w tym okresie 9.000 osób, tak wysoki nakład jednego tylko nominału dla monety o lokalnym zasięgu wydaje się nieprawdopodobny.

Tłumaczenia z języka niemieckiego Iwo Kuczyński.

Perforacja monet wycofywanych z obiegu była powszechnie stosowana w I poł. XX w.: Józef A. Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Ossolineum 1990, str. 283. Autor opracowania spotkał się trzema przypadkami takiego typu perforacji monet Stadtsparkasse Münsterberg (każdy egzemplarz znajdował się w innym zbiorze).

Biskwit – nie szkliwiona ceramika wypalana jednokrotnie (lub celem uzyskania większej odporności dwukrotnie) w temperaturze 920-980°C.

b.n. – moneta bez nazwy nominału.

b.d. – moneta bez daty emisji.

Bachus, rzymski bożek wina i bujności żywotnych sił natury.

Rewers wzorowany na pieczęci miejskiej z roku 1366.

Rewers wzorowany na pieczęci miejskiej z roku 1292.

Książe Bolko (Bolesław) II Ziębicki (1312-1322-1341).

Książe Karol I Podiebradowicz (1498-1536).

Seweryn Knape, Monety porcelanowe na Ziemiach Zachodnich, BN 2/1965, str. 29.

Dariusz Ejzenhart, Motywy historyczne na zastępczych monetach Ziębic, GROSZ 115/2008

Dwie skrzyżowane szable.

Władysław Skrzęta, Porcelanowe monety miast polskich, BN 1/1974. Według Bogumiła Sikorsiego 5100 egz., w tym odmiany ze złoceniami 200-500 egz.: w Śląskie monety zastępcze, Piła 1998, T.VIII, str. 11.

Tłumaczenia z języka niemieckiego Iwo Kuczyński.

Hans Grabowski, Manfred Mehl, Deutsches notgeld Band 1-2 Deutsche Serienscheine 1918-1922, Gietl Verlag 2003.

Alfred Keller, Das notgeld der deutschen Inflation 1922-1923, München 1975.

Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.

Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.

Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.

Wiesław Lesiuk, Pieniądz zastępczy na Śląsku 1914-1929, Wrocław 1971.

Brak opisu awersu i rewersu w opracowaniach źródłowych oraz brak ilustracji.

Wszystkie egzemplarze opisywanego żetonu, do których udało się dotrzeć autorowi w trakcie przygotowywania niniejszego opracowania są w bardzo złym stanie zachowania.

Borys Paszkiewicz notuje również odmianę z puncą 3 na rewersie na literze S (Monety zastępcze Śląska ..., str. 111).

Moneta nienotowana w opracowaniach źródłowych, spotykana na rynku kolekcjonerskim.

Charakter kontrasygnaty oraz wykonany otwór mogą w tym przypadku świadczyć o późniejszym wykorzystywaniu tych żetonów w innym charakterze i przez inną firmę.

W roku 2007 na aukcji internetowej organizowanej przez portal Allegro wystawiona została 50-fenigowa moneta zastępcza z roku 1918, której awers wybity został stemplem właściwym dla monet zastępczych Strzelina (Paszk.65.1.3.), natomiast rewers wybito stemplem monety zastępczej Ziębic (Paszk.88.2.9.).


Content Up