Content

Nienotowane odmiany halerzy wrocławskich Macieja Korwina

Dariusz Ejzenhart, Ryszard Miller (artykuł opublikowany w Biuletynie Numizmatycznym nr 3/2013)

PDF

Maciej Korwin (ur. 23 lutego 1443 r. w Koloszwarze, zm. 6 kwietnia 1490 r. w Wiedniu) – syn regenta Węgier, objął tron węgierski w roku 1458 dzięki staraniom stryja Miháliego Szilágyiego, licząc sobie zaledwie 15 lat. W roku 1464, po wojnie z Czechami przyłączył do swego państwa Śląsk, nad którym władztwo Macieja Korwina zostało usankcjonowane jego koronacją na króla Czech w roku 1469.

Opracowania na temat monety śląskiej autorstwa Ferdynanda Friedensburga1 oraz Edmunda Kopickiego2, przypisują Maciejowi Korwinowi emisje dla Księstwa Wrocławskiego groszy i halerzy królewskich (1470/1471) oraz półgroszy i halerzy miejskich (1475).

W opracowaniu Ferdynanda Friedensburga Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter z roku 1887 (dalej Fbg 1887) – vide ilustracja nr 1 – wyszczególnione zostały trzy odmiany halerzy Macieja Korwina:

Poz. 562. Halerz królewski (bez daty). Na awersie dwupolowa tarcza ze starym herbem Węgier - pasy i herbem Czech - lew3 oraz gotyckie litery ico[athias] ico[ex] ico[ohemie]4, umiejscowione odpowiednio nad tarczą herbową oraz po jej prawej i lewej stronie. Na rewersie stojąca postać św. Wacława5 w długim płaszczu, z włócznią przyozdobioną proporcem w prawej ręce oraz w lewej ręce z mieczem i tarczą, na której widoczny orzeł dolnośląski.

Poz. 563. Halerz królewski (bez daty). Na awersie dwupolowa tarcza z herbami Węgier i Czech oraz gotyckie litery ico ico ico pomiędzy kropkami, umiejscowione odpowiednio nad tarczą herbową oraz po jej prawej i lewej stronie. Na rewersie orzeł na tarczy z przepaską na piersi, nad tarczą gotycka litera ico[oneta] pomiędzy kropkami.

Zasada odczytywania występującego na XV–wiecznych halerzach apokryficznego liternictwa, nakazująca łączenie legendy awersu i rewersu może wskazywać na następujące, pełne brzmienie tej legendy: icooneta icoatthie icoohemie icoegis.

Poz. 564. Halerz miejski (bez daty). Na awersie dwupolowa tarcza z herbami Węgier i Czech oraz gotyckie litery ico[athias] ico[ohemie] ico[ex], umiejscowione odpowiednio nad tarczą herbową oraz po jej bokach. Na rewersie półpostać św. Jana Chrzciciela trzymającego baranka6.

Przy opisie dotyczącym halerzy Friedensburg podaje, iż monety opisane pod poz. 562 oraz pod poz. 563 występują w kilku odmianach, tj.: (…) litery czasem lekko wypaczone, w odwrotnej kolejności oraz z różnym układem towarzyszących punktów górnych i dolnych7.

image

Il. 1. F. Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter, Breslau 1887.
Codex diplomaticus Silesiae XII. Tafel. XI. Fürstenthum Breslau.

Wymienione powyżej odmiany powtórzone zostały przez Friedensburga w opracowaniu Die schlesischen Münzen des Mittelalters z roku 1931 (dalej Fbg 1931)8, odpowiednio w poz.: 116 (Fbg 1887, poz. 562), 117 (Fbg 1887, poz. 563) i 122 (Fbg 1887, poz. 564) oraz uzupełnione zostały o odmianę opisaną w poz. 118, tj. halerz królewski (bez daty), na którego awersie widnieje w otoczce perełkowej dwupolowa tarcza z herbami Węgier i Czech, a na rewersie w otoczce perełkowej orzeł9.

Cztery, takie same jak opisane powyżej odmiany halerzy Macieja Korwina, zostały również powtórzone w Ilustrowanym skorowidzu pieniędzy polskich i z Polską związanych Edmunda Kopickiego (dalej Kop.), odpowiednio w poz.: 8768–8771 – vide ilustracje nr 2–5.

image

Il. 2. Halerz królewski Macieja Korwina b.d.; 10,5–10,8mm, 0,24 g.
Kop. 8768; Fbg 1931, 116.

image

Il. 3. Halerz królewski Macieja Korwina b.d.10
Kop. 8769; Fbg 1931, 122.

image

Il. 4. Halerz miejski Macieja Korwina b.d.
Kop. 8770; Fbg 1931, 118.

image

Il. 5. Halerz królewski Macieja Korwina b.d.; 11–11,6 mm, 0,18 g.
Kop. 8771; Fbg 1931, 117.

Przeprowadzona przez autorów szczegółowa analiza ikonografii stempli menniczych halerzy Macieja Korwina pozwoliła na wyodrębnienie dwóch nowych, nienotowanych dotychczas odmian.

Pierwsza z nich, to halerz królewski z postacią św. Wacława – vide ilustracja nr 6. W porównaniu z przedstawioną powyżej na ilustracji nr 2 odmianą notowaną przez Friedensburga (1931, poz. 116) oraz Kopickiego (poz. 8768), prezentowaną na ilustracji poniżej monetę wyróżnia odmienne wyobrażenie postaci na rewersie. Św. Wacław przedstawiony jest tu w „krótkim” płaszczu (krótkiej pelerynie?). Podobnie jak w przypadku halerza Fbg 1931, 116 / Kop. 8768, na awersie widnieje dwupolowa tarcza ze starym herbem Węgier i herbem Czech oraz gotyckie litery ico(athias) ico(ohemie) ico(ex), odpowiednio górą i po bokach, a postać Wacława na rewersie przedstawiona jest z proporcem oraz mieczem i tarczą.

image

Il. 6. Halerz królewski Macieja Korwina b.d.; 10,2–10,4 mm, 0,23 g.
Fbg –; Kop. –.

Niewątpliwie jako nową, jeszcze bardziej ciekawą i nienotowaną zarówno przez Friedensburga, jak i przez Kopickiego odmianę, można wskazać halerz miejski prezentowany na ilustracji nr 7. Na jego awersie widnieje dwupolowa tarcza z herbami Węgier i Czech, bez dodatkowych oznaczeń literowych (Fbg 1931, 118 / Kop. 8770). Natomiast na rewersie orzeł dolnośląski w tarczy, nad którą widnieje gotycka litera ico (Fbg 1931, 117 / Kop. 8771), ale bez znaków interpunkcyjnych po bokach. Należy zauważyć, że w tym przypadku – odmiennie niż to ma miejsce w przypadku halerza królewskiego znanego z opracowań Friedensburga i Kopickiego (Fbg 1931, 117 / Kop. 8771) – litera nad tarczą z orłem prawdopodobnie może stanowić odniesienie do królewskiego imienia Mathias.

image

Il. 7. Halerz miejski Macieja Korwina b.d.; 10,5–11 mm, 0,23 g.
Fbg –; Kop. –.

Zapewne nie można jednoznacznie wykluczyć, że wprowadzona przez Friedensburga w katalogu Die schlesischen Münzen des Mittelalters odmiana opisana pod poz. 118 oraz powtórzona w Ilustrowanym skorowidzu pieniędzy polskich i z Polską związanych Kopickiego pod poz. 8770, to typ monety opisanej i zilustrowanej powyżej. Fakt, iż w tych wcześniejszych opracowaniach widnieje na rysunku rewersu orzeł bez tarczy i litery ico nad nią, mógł być spowodowany tym, że Friedensburg dysponował bardzo słabo czytelnym egzemplarzem lub tylko niedokładną informacją o takiej odmianie.

  1. F. Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter, Breslau 1887 - Codex diplomaticus Silesiae XII.; tenże, Die schlesischen Münzen des Mittelalters, Breslau 1931.
  2. E. Kopicki, Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, Warszawa 1995.
  3. E. Kopicki, Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych, Warszawa 1986, Tom IX, cz. 2, s. 126.
  4. J. A. Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX wiek., Ossolineum 1990, s. 81.
  5. Wacław I Święty, (ur. ok. 907 r., zm. 28 września 929 r. lub 935 r.) – czeski książę z dynastii Przemyślidów, święty Kościoła Katolickiego, patron Czech i Pragi.
  6. Święty Jan Chrzciciel (wg Nowego Testamentu ur. pół roku przed Jezusem z Nazaretu, zm. ok. 32-36 r.) – prorok, święty Kościoła Katolickiego, patron Wrocławia oraz katedry wrocławskiej.
  7. F. Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter, Breslau 1887, s. 176.
  8. Według informacji Mariana Haisiga - zawartej we wstępie do reedycji opracowania Die schlesischen Münzen des Mittelalters zatytułowanej Monety śląskie średniowiecza, Tablice (I-XLVI), Warszawa 1968, s. 4 - wydane przez H. Segera w roku 1931, tj. już po śmierci F. Friedensburga w/w opracowanie, oparte było w głównej mierze na zbiorach numizmatycznych dawnego Museum für Kunstgewerbe und Altertümer we Wrocławiu, a tylko w nielicznych przypadkach uzupełnione o informacje ze zbiorów zamiejscowych. Powyższy wrocławski zbiór silesianów liczył w roku 1941 ponad 16 tysięcy monet i medali, niestety jednak uległ rozproszeniu w czasie II wojny światowej.
  9. F. Friedensburg, Die schlesischen Münzen …, Tabl. IV.
  10. Nudelman Numismatica, aukcja nr 8/2010 (poz. 64); znane egzemplarze o wadze: 0,35; 0,29; 0,26 g.

F. Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter, Breslau 1887 - Codex diplomaticus Silesiae XII.; tenże, Die schlesischen Münzen des Mittelalters, Breslau 1931.

E. Kopicki, Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, Warszawa 1995.

E. Kopicki, Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych, Warszawa 1986, Tom IX, cz. 2, s. 126.

J. A. Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX wiek., Ossolineum 1990, s. 81.

Wacław I Święty, (ur. ok. 907 r., zm. 28 września 929 r. lub 935 r.) – czeski książę z dynastii Przemyślidów, święty Kościoła Katolickiego, patron Czech i Pragi.

Święty Jan Chrzciciel (wg Nowego Testamentu ur. pół roku przed Jezusem z Nazaretu, zm. ok. 32-36 r.) – prorok, święty Kościoła Katolickiego, patron Wrocławia oraz katedry wrocławskiej.

F. Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter, Breslau 1887, s. 176.

Według informacji Mariana Haisiga - zawartej we wstępie do reedycji opracowania Die schlesischen Münzen des Mittelalters zatytułowanej Monety śląskie średniowiecza, Tablice (I-XLVI), Warszawa 1968, s. 4 - wydane przez H. Segera w roku 1931, tj. już po śmierci F. Friedensburga w/w opracowanie, oparte było w głównej mierze na zbiorach numizmatycznych dawnego Museum für Kunstgewerbe und Altertümer we Wrocławiu, a tylko w nielicznych przypadkach uzupełnione o informacje ze zbiorów zamiejscowych. Powyższy wrocławski zbiór silesianów liczył w roku 1941 ponad 16 tysięcy monet i medali, niestety jednak uległ rozproszeniu w czasie II wojny światowej.

F. Friedensburg, Die schlesischen Münzen …, Tabl. IV.

Nudelman Numismatica, aukcja nr 8/2010 (poz. 64); znane egzemplarze o wadze: 0,35; 0,29; 0,26 g.


Content Up